اتاق فکر ابهر

رامگاه مولانا قطب الدين احمد ابهري

آرامگاه اصلي با پلان چهارطاقي ساخته شده که با ايجاد شکست در جرز به بناهاي بيست وجهي تبديل گرديده است. در ساخت اين بنا، از سازه هاي معماري سنتي و قديمي استفاده شده که هم اکنون از اين سازه ها تنها گنبد آجري آن برجاي مانده است. گنبد زيباي بنا به سبک پنج و هفت و همانند گنبدهاي دوره سلجوقي احداث شده كه با گنبد هاي مساجد جامع سجاس و قروه قابل مقايسه است. ساختمان بنا از آجر چهار گوش مربع شكل ساخته شده و گنبد كوتاه آن نيز آجري بوده و بر روي قاعده اي چند ضلعي قرار گرفته است. اين بنا در سال 1365 تعمير و با شماره 981 در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده است. از فضاي مجاور اين آرامگاه هم اکنون به عنوان اداره ميراث فرهنگي استفاده مي شود.

تذروی ابهری

تولد و وفات: ( ... - ۹۷۵) قمری محل تولد: ایران - زنجان - ابهر شهرت علمی و فرهنگی: شاعر خواهرزاده مولانا نرگسی ابهری. وی نخست از ایران به ‌خاک عثمانی ، آنگاه به هند رفته و نزد بیرام‌خان ، وزیر تیموریان هند ، تقرب یافته است. تذروی در جنگ دامن‌کوه اسیر شد و بعد از رهایی به‌دست دزدان کشته شد و در اگره در خانه شخصی‌اش دفن شد. تذروی در سرودن مثنوی قدرتی عجیب داشته است ، مثنوی "حسن یوسف" را به وزن "خسرو و شیرین" برای یوسف محمدخان پسر خان اعظم سرود و همچنین "ده نامه‌ای در تتبع ده نامه ابن عماد" ، به‌نام اعظم‌خان کوکلتاش سرود. از وی "دیوان" شعری نیز برجای مانده است که در هند معروف است.

ابوبکر ابهری

اَبوبَکْرِ اَبْهَری، عبداللـه بن طاهربن حارث طائی (د 330ق/942م)، زاهد، عارف و عالم. نسب او به حاتم طایی می‌رسد ^[۱] . وی در ابهر زاده شد، از بزرگان ناحیۀ جبال (عراقی عجم) بود و با یوسف بن حسین رازی (د 304)، شیخ ری و قهستان، و مظفر قرمیسینی صحبت داشت و از آن دو تعلیم گرفت ^[۲] .

ابهری با صوفیان بغداد هم ارتباط داشته، چنانکه از شبلی روایت حدیث کرده و با جنید و ابراهیم خواص صحبت داشته است ^[۳] . بسیاری از بزرگان صوفیۀ ایران هم از صحبت وی بهره گرفته‌اند که از آن جمله می‌توان شیخ ابوبکر فراء ^[۴]، ابوالعباس بردعی صوفی که از وی روایت کرده است ^[۵] و نیز ابوالقاسم نصرآبادی را نام برد ^[۶] . ابوبکر سفری به مکه داشت ^[۷] و سفری دیگر به قزوین که در 328ق انجام گرفت ^[۸] .

وفات وی در ابهر اتفاق افتاد ^[۹] و مزار او هنوز در آن ناحیه باقی است ^[۱۰] . قزوینی در آثار البلاد ضمن بیان کرامات او گوید که در ابهر رباطی به نام او موجود بوده است ^[۱۱] . ابوبکر ابهری در زمان حیات نزد اقران خود اعتباری خاص داشته است، چنانکه شیخ مهلب مقری (مهلب بن احمدبن مرزوق) گوید که با هیچ‌کس از مشایخ این طایفه صحبت نداشتم که صحبتشان برایم مفید باشد، جز شیخ ابوبکر طاهر ابهری ^[۱۲] .

کتاب یا نوشته‌ای به ابهری نسبت داده نشده، اما سخنان عارفانۀ او که متضمن تعلیمات و آراء اوست، در بسیاری از تذکره‌ها آمده است. وی رعایت احکام و اصول شرع را لازمۀ طریق تصوف می‌داند. از وی دربارۀ رستگاری، علم، یقین، حقیقت و مقام معلم، علما، یقین، حقیقت و مقام معلم، علما، صالحان، عارفان، اهل شوق و مقربین سخنانی نقل شده است ^[۱۳] .

اثیرالدین ابهری

اثير الدين مفضل بن عمر ابهری يكي از حكماي مشهور جهان اسلامي‌و از شاگردان برجسته امام فخر رازی است كه در ابهر زنجان به دنيا آمده است سال تولد او نامعلوم و درباره سال وفات وي نيز اختلاف وجود دارد. گرچه سال 663 ه. ق قول معتبري به نظر مي‌آيد او از محضر كمال الدين يونسي موصلي فقيه، رياضيدان و منطقي (متوفاي 639) و سعيد بن ندي (651) بهره برده است واز شاگردان مشهور وي مي‌توان به نجم الدين ابوالحسن كاتبي قزويني (متوفاي 675) اشاره نمودند كه شرح آزادي بنام مبسوط جامع الدقايق بر كتاب كشف الحقايق في تحرير الدقايق ابهري نگاشته كه آشكارا درآن تفكرات اشراقي اين فيلسوف را نمايان مي‌سازد كه با نظم حاكم بر فلسفه اين دوران متفاوت است.

ابهري بيش از سي اثر در حوزه هاي مختلف علوم چون فلسفه، منطق، كلام، هيئت، نجوم، رياضيات، طبيعات، به زبانهاي عربي و فارسي دارد المنطق مشهور به «ايسا غوجي» «الهدايه »‌و «كشف الحقايق في تحرير الدقايق» از آثار مهم ايشان است. كتابهاي الهدايه و المنطق ابهري در ممالك اسلامي‌مشهور و مدتي بعنوان كتب درسي بوده كه شروح مختلفي چون شرح ملا صدراي شيرازي و شرح حسين معين الدين ميبدي بر كتاب الهدايه و شرح شمس الدين فناري (1470 م) بر آنها نگاشته شده است. هانري كوربن او را با عنوان رياضيدان وعالم هيئت وسني مذهب معرفي كرده است گر چه آثار او مورد عنايت دو حكيم مشهور شيعه يعني خواجه نصير الدين طوسی و ملا صدراي شيرازي بوده و خواجه طوسي نيز با وي مكاتباتي داشته كه با بررسي مفاد آن مي‌توان پي برد كه او به مقام علمي‌ابهري معترف بوده است. ابهري در منطق سه ضرب بر پنج ضرب ارسطو در شكل چهارم قياس اقتراني افزود وبراي سالبه جزئيه دربعضي موارد (عرفيه وجود) صور عكس ثابت نموده است.

كتاب كشف الحقايق ابهري بترتيب داراي سه بخش منطق، الهيات و طبيعات است كه بر خلاف ترتيب مرسوم آن عصر بوده و بخش الهيات آن نيز داراي سه مقاله يازده مطلع و چهل و سه لامع و شانزده بحث است كه به روش تلفيقي بر اساس نسخ خطي دارالكتب المصريه و مجلس شوراي اسلامي‌مورد تحقيق و تصحيح قرار گرفته است.

معرفي ابهري اثير الدين مفضل بن عمر ابهري يكي از مشاهير حكماي اسلام و از شاگردان بزرگ فخر رازي است كه در ابهر زنجان متولد شده است برخي وفات وي را سال 660 ه.ق[1][1] وبرخي ديگر 663 [2][2] ه. ق و ابن اعبري سال 661 ه. ق مي‌داند. حاجي خليفه در كتاب كشف الظنون درذيل كتاب كشف الحقايق وفات او را سال 663 ه.ق و در دنباله كتاب المغني في الجدل 700ه.ق ضبط نموده است ولي با توجه به اينكه وفات وي در زمان هلاكوخان مغول بوده است سال 663 ه.ق قول معتبر مي‌باشد. او بعلت فتنه مغول به شام رفت و در خدمت محي الدين محمد بن سعيد بن ندي (متوفاي 651 ه.ق) در دمشق زيست بزرگي سن و مقام بلند علمي‌خود حاضر و بهره برده است . سپس به بلاد روم (آسياي صغير)رفته از محضر كمال الدين يونس موصلي فقيه و رياضيدان و منطقي (متوفاي 639 ه.ق) در موصل و اربل با وجود ابن شاكر در احوال اسماعيل عماد الدين ابوالفداء صاحب حمات مي‌نويسد: او دوستدار اهل علم بود و آنان را به خويش نزديك مي‌كرد. اثير الدين ابهري به خدمت او پيوست. و نزد او اقامت گزيد و ابولفداء برايش نقدينگي كه كفاف مخارج او را نمايد مرتب كرد[3][3] هانري كوربن وي را از جمله انديشمندان سني آورده و با عناوين فيلسوف و رياضيدان و عالم هيئت معرفي كرده است. [4][4] كثرت آثار وتعدّد نوشته هاي ابهري گواهي بر تسلط او بر علوم زمان خود است او اكثر اوقات خودرا به تدريس علوم وتعليم طلاب و تاليف كتب گذرانده است.

كتاب الهدايه وي كه در حكمت طبيعي والهي است در تمام ممالك اسلامي‌مشهور و مدتي كتاب درسي طلاب حكمت بوده و شروحي مختلفي بر آن نوشته شده كه مهمترين آنها شرح فاضل حرزباني و حسين معين الدين ميبدي و ملا صدراي شيرازي است و كتاب المنطق وي كه در خصوص علم منطق بوده و به «ايسا غوجي» معروف است توسط شمس الدين احمد فناري (834 ه.ق) شرح و در قسطنطنيه چاپ شده است كه در كشور هاي تركيه و عراق و پاكستان از متون درسي به شمار مي‌رود. نجم الدين كاتبي قزويني (675-600 ه.ق) از شاگردان بنام اثير الدين است كه شرحي آزاد بنام مبسوط جامع الدقايق في كشف الحقايق بر كتاب كشف الحقايق ابهري نگاشته است.[5][5] آثار ديگر ابهري عبارتند از:

• تنزيل الافكار في تعديل الاسرار در منطق طبيعيات و الهيات كه خواجه نصير الدين طوسي بر آن نقد مفصلي به نام «تعديل المعيار في نقد تنزيل الافكار» نوشته است.
• الكشف در منطق به زبان عربي
• زبدة الاسرار در فلسفه به زبان عربي
• غايه الادراك في درايه الافلاك
• منطق رساله مختصري به زبان فارسي
• آغاز و انجام رساله مختصري به زبان فارسي
• كلمات عشره رساله مختصري به زبان فارسي
• المحصول در مقابل التحصيل بهمنيار شاگرد مشهور ابن سينا
• المسائل در زمينه كلام
• الرساله الزاهرة في بيان فسادالمقدمات الجدليه
• المغني درعلم جدل و آداب بحث و مناظره
• التهذيب النكت (نكت از ابواسحاق ابراهيم بن شيرازي متوفاي 476 ه.ق است)
• حاشيه شرح ملخص فخر رازي
• منتهي الافكار في ابانة الاسرار در منطق، الهيات و طبيعات
• خلاصه الافكار ونقاوة الاسرار درعلم منطق
• دقايق الافكار در منطق
• عنوان الحق و برهان الصدق در منطق طبيعات، الهيات
• رسالة من پر كار القطوع حررها الامام اثير الدين المفضل الابهري
• رساله اسطرلاب
• مختصر في علم الهيئة
• الزيج الاختياري
• الزيج الشامل
• سه رساله در هيئت ونجوم
• اصلاح الهندسه
• الخلاف در فقه شافعي
• شرح ايسا غوجي
• كشف الحكمة در فلسفه
• اصلاح استسعقات
• الاشارات در مقابل اشارات ابن سينا
• البيان
• ديوان شعر[6][6]

در تذكرة عرفات آمده است كه اثير الدين ابهري از افاضل و اكابر است و صاحب ديواني است كه سه هزار بيت دارد از جمله اين رباعي منصوب اوست. تا كي مدد نفس بد آموز كنم خلقي ز وجود خود غم اندوز كنم من بعد بر آنم كه به قرصي چو فلك روزي به شب آرام و شبي روز كنم ابهري در منطق سه ضرب بر پنج ضرب ارسطو در شكل چهارم قياس اقتراني افزوده [7][7] وبراي سالبه جزئيه در بعضي موارد چون عرفيه و جوديه صور عكس ثابت نموده است[8][8]. انگيزه مولف از نوشتن كتاب كشف الحقايق في التحرير الدقايق در مقدمه كتاب وجود شبهه دراصول و معاني علم طبيعه و ما قبل (الهيات) و قوانين منطق در كتب موجود بيان شده و افزوده است كه به همين خاطر قصد نوشتن كتابي نموده كه درآن خلاصه كلام حكماء معتبر گذشته به همراه تبيين حق و باطل وصواب و خطاء جمع شده باشد. از تامل در گفتار ابهري مي‌توان ديد انتقاد وي را نسبت به مباحث منطقي و طبيعي و الهي عصر خود دريافت نمود. كتاب كشف الحقايق مركب از سه بخش منطق ، الهيات و طبيعات است كه بر خلاف ترتيب مرسوم آن زمان (منطق، طبيعات والهيات) بصورت (منطق، الهيات، و طبيعات) نگاشته شده است. بخش منطق يك مقدمه و پنج مقاله، بخش الهيات سه مقاله و يازده مطلع و چهل و سه لامع و 16 بحث و بخش طبيعات آن نيز چهار مقاله دارد. سبك نگارش ابهري همان گونه كه دانشمندان قرن هفتم هجري همچون كاتبي دارند عناوين بصورت پاسخ قاطع به مسئله طرح و بعد جنبه سؤالي پيدا مي‌كند و غالباً خالي از داوري و فقط گزارش آراء و نقد آنهاست. به همين خاطر مختصر، ساده و روان بود و مناسب براي متون آموزشي و درسي است. ابهري از اقوال حكمائي چون ابن سينا (5 مورد) شيخ اشراق (3) امام فخر رازي (15) افلاطون و فضلاي متأخر و مليّون (1 مورد) نقل و نقد نموده است. ازدقت در محتوي و تعداد نقل و نقد او مي‌توان پي برد كه استادش امام فخر را بيشتر و شيخ اشراق را كمتر از ديگران مورد نقد قرار داده است. و شايد همين مطلب گواهي بر نزديكي سبك فلسفي ابهري به شيخ اشراق سهروردي است گرچه ابهري خود را در فلسفه صاحب سبك مي‌داند و در چارچوب تفكر فلسفي موجود در آن زمان نمي‌گنجد و در مسئله اساسي وجود مخالف نظر شيخ اشراق و حتي امام فخر و موافق ابن سيناست. معرفي نسخه ها:

1- نسخه خطي مجلس شوراي اسلامي‌به خط نسخ مربوط به اواخر قرن هفت يا اوايل قرن هشتم هجري قمري است كه همه آن را يك نفر نوشته و نام كاتب و تاريخ كتابت ندارد. از نظر نگارش ، خوش خط، دقيق و خوانا ، با رسم الخط معمول آن زمان وبا حاشيه هاي نسبتا زياد و داراي فصل بندي مشخص و ممتازي است و هر صفحه آن داراي 23 سطر مي‌باشد.

2- گاهي در كنار صفحه ها حاشيه دارد كه در پايان آن رمز (ه) وجود دارد و غالباً صبغه انتقادي و اندكي نيز توضيحي هستند و در مجموعه 2310 مجلس، تنكابني به شماره 25935 قفسه 3973 نگهداري مي‌شود. ترتيب آن اول منطق از صفحه 1 تا 103 با يك مقدمه و پنج مقاله ، الهيات از صفحه 105 تا 168 در سه مقاله، طبيعيات از صفحه 169 تا 212 و در چهار مقاله است.

3- نسخه خطي دارالكتب المصريه توسط محمودبن فقيه محمدبن شرفشاه در سال 678 ه.ق به خط نسخ نوشته شده و در مجموعه 1345 دارالكتب المصريه شماره 162 در 732 صفحه 21 سطري نگهداري و ميكروفيلم آن در داخل مجموعه كشف الاسرار خونجي ج 4 كتابخانه مركزي دانشگاه تهران موجود است اين نسخه از نظر خط چندان زيبا نيست ولي غلط املايي و انشايي كمتري دارد و حاشيه آن نيز اندك و داراي سه بخش منطق از صفحه 1 تا 360 ، الهيات از صفحه 360 تا 436 و طبيعيات از صفحه 436 تا 470 مي‌باشد.

روش تصحيح:

ازروشهاي معمول تصحيح يعني مكانيكي، اجتهادي و توأم، روش سوم يعني تلفيق و توأم استفاده شده است بر اين اساس نسخه خطي مجلس شوراي اسلامي‌نسخه اصلي و نسخه مصر بدل بوده و درشرايط مساوي وفقدان مرجح متن نسخه مجلس ترجيح داده شده است در غير اين صورت با توجه به قواعد و اقتضاي ادبي و مفهومي‌متن اصلي از سوي مصحح انتخاب شده است.

نتيجه:

ابهري بر فلسفه و منطق تسلط كامل داشته و سبك شيوه نگارش او علاوه بر اينكه روان، ساده و منظم بوده به يك مكتب فكري خاص اشراقي يا مشايي محدود نشده است .او چون استادش امام فخر رازي ذهني نقاد و تحليل گري داشته از اين رو تصحيح انجام يافته براي دانشجويان الهيات و فلسفه در سطح كارداني و كارشناسي متن مناسبي مي‌باشد.

منابع

1. ↑ (نوربخش، 23)
2. ↑ (سلمی، 406)
3. ↑ (سلمی، نوربخش، همانجاها؛ انصاری، 392)
4. ↑ (سلمی، 539؛ جامی، 190)
5. ↑ انصاری، ۳۰۱-۳۰۲
6. ↑ (همو، 442)
7. ↑ سلمی، 409-410؛ جامی، 186
8. ↑ (حمداللـه، 791)
9. ↑ (نوربخش، همانجا)
10. ↑ (نک‍ : موسوی، 136)
11. ↑ (ص 70)
12. ↑ (سلمی. 406؛ انصاری، 292-293؛ جامی، 185)
13. ↑ (نک‍ : حمداللـه، 653؛ قشیری، 91؛ سراج، 216؛ سلمی، 409؛ انصاری، 393؛ شعرانی، 1/113)

‎

• محقق، مهدي ، ايزوتسوتوشي هيكو، منطق و مباحث الفاط (مجموعه متون و مقالات تحقيقي) انتشارات دانشگاه تهران سال 1370 ص 36.

• كوربن هانري، تاريخ فلسفه اسلامي‌، ترجمه جواد طباطبايي ، انتشارات كوير سال 1373، ص 451.

• مدرس رضوي محمد تقي، احوال و آثار خواجه نصير الدين طوسي، انتشارات اساطير، چاپ 1370 ، ص 183.

• كوربن هانري، تاريخ فلسفه اسلامي‌، ترجمه جواد طباطبايي ، انتشارات كوير، سال 1373، ص 455.

• كاتبي قزويني نجم الدين ، ايضاح المقاصد من حكمه عين القواعد ، شرح علامه حلي به اهتمام سيد محمد مشكوه و تصحيح منزوي علينقي، چاپخانه دانشگاه تهران سال 1337 ص 6.

• كاتبي قزويني نجم الدين، فلسفه ما بعد الطبيعه، ترجمه مدرسي گيلاني مرتضي، ناشر مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي سال 1362، ص 119- 118.

• لغت نامه دهخدا / جلد 1 /ص818 / منطق و مباحث الفاظ/ص 38

• فرهادي، شكل چهارم قياس اقتراني، استاد راهنما دكتر احد فرامرز قراملكي، سال 1378، دانشگاه تهران

• ابن سينا ، الاشارات و التنبيهات مع شرح خواجه نصير طوسي، و فخر رازي ، نشر البلاغه ، قم سال 1375، ج 1 ص 208.

• وبلاگ انجمن وبلاگ نويسان شهرستان ابهر